Di tích Diên Khánh

Phần lớn khách tới Nha Trang không biết rằng trung tâm hành chính cũ của cả tỉnh nằm cách biển 11 km về phía tây, ở Diên Khánh, và rằng quanh cái thành Vauban năm 1793 ấy còn nguyên một cụm di tích. Đây không phải một khu du lịch có cổng bán vé — nó là một thị trấn có đường nhựa chạy xuyên qua cổng thành, và các di tích nằm rải trong lòng thị trấn. Đo từ thành cổ, tám trong chín chỗ dưới đây nằm trong bán kính 1,5 km.

Bắt đầu từ thành cổ, và điều đáng biết là nó nhỏ hơn cái tên gợi ra. Bốn cổng còn lại đều có trên bản đồ: Cửa Đông, Cửa Tây, Cửa Tiền, Cửa Hậu. Đo giữa chúng thì Đông sang Tây 649 mét, Tiền sang Hậu 399 mét — tức toàn bộ khuôn thành gọn trong một vòng đi bộ chừng hai cây số. Bốn cổng đứng cách tâm thành 190 tới 330 mét, nên đi hết bốn cổng là việc của ba mươi phút chứ không phải một buổi.

Chỗ đáng đi nhất sau thành cổ là đền thờ Trần Quý Cáp, cách cổng thành khoảng một cây số về phía đông (12,25614 / 109,10340). Tấm bia dựng trước đền nói gần hết những gì cần biết: Trần Quý Cáp sống 1870 – 1908, và đền do thân hào, nhân sĩ, trí thức và nhân dân địa phương khởi xướng xây dựng nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh ông, năm 1970. Bia cũng ghi năm 1991 Bộ Văn hoá – Thông tin xếp hạng di tích cấp quốc gia. Bức hoành trên cửa đề “Trung Liệt Điện”.

Vì sao một ông giáo bị xử ở đây lại có đền: Trần Quý Cáp là một trong những người dẫn đầu phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ, và ông bị chém ở Diên Khánh năm 1908 khi phong trào bị đàn áp. Tức cái đền không phải một ngôi miếu làng mà là một đài tưởng niệm chính trị dựng sáu mươi hai năm sau cái chết ấy. Đó là lớp nghĩa mà một tấm ảnh mái ngói không kể được.

Bảy chỗ còn lại, xếp theo khoảng cách từ thành cổ. Nhà thờ Hà Dừa (640 m, 12,25467 / 109,08802) là nhà thờ xứ lâu đời của vùng, ngay cạnh cầu Hà Dừa. Đình Phú Lộc (800 m, 12,26240 / 109,09250) là đình làng của Phú Lộc — chính cái làng nghề đúc đồng mà Diên Khánh được biết tới. [Văn Miếu Diên Khánh](/attractions/van-mieu-dien-khanh) (1,1 km, 12,26280 / 109,08723) lập năm 1853, là một trong số ít văn miếu cấp tỉnh còn lại ở Nam Trung Bộ và có trang riêng. Nhà thờ Cây Vông (1,5 km, 12,26669 / 109,08689) và chùa Thiên Lộc (2,2 km, 12,24791 / 109,11222) khép vòng trong thị trấn.

[Am Chúa](/attractions/am-chua) là ngoại lệ, và nó là chỗ duy nhất đáng đi thêm một quãng. Nó nằm cách thành cổ 5,6 km về phía bắc (12,30532 / 109,09348), trên sườn núi Đại An, và là nơi thờ Thiên Y A Na — cùng vị nữ thần mà tháp Bà Ponagar trong thành phố thờ. Hai nơi ấy là hai đầu của cùng một tín ngưỡng, và đi cả hai trong một chuyến thì hiểu được thứ mà đi riêng từng chỗ không thấy. Lễ hội Am Chúa vào tháng ba âm lịch, đông.

Một điều trang này phải nói về chính nó: trong chín chỗ trên, chỉ đền thờ Trần Quý Cáp là có ảnh thật — ba tấm trên Wikimedia Commons, chụp năm 2008. Tám chỗ còn lại mình không tìm ra tấm nào được phép đăng, nên trang cho toạ độ thay vì cho ảnh. Toạ độ đọc từ OpenStreetMap và dán thẳng vào Maps được.