Am Chúa Nha Trang

Hàng nghìn khách lên tháp Bà Ponagar mỗi ngày và về mà không biết rằng ngôi đền ấy chỉ là một nửa câu chuyện. Thiên Y A Na — Mẹ xứ sở — được thờ ở hai nơi, và nơi kia là Am Chúa, trên sườn núi Đại An thuộc xã Diên Điền, cách Nha Trang khoảng 13 km. Theo truyền thuyết địa phương, Am Chúa là nơi Bà giáng trần, còn tháp Bà là nơi Bà hiển thánh. Một chỗ là bắt đầu, một chỗ là kết thúc.

Khác biệt giữa hai nơi không chỉ nằm ở truyền thuyết mà ở cảm giác. Tháp Bà là di tích Chăm bằng gạch, có hàng rào, có vé, có hướng dẫn viên và có xe khách đỗ trước cổng. Am Chúa là một cụm điện thờ trên sườn đồi giữa vùng quê, không bán vé, phần lớn thời gian trong năm vắng, và người tới chủ yếu là dân trong vùng đi lễ chứ không phải khách du lịch.

Trừ ba ngày. Lễ hội Am Chúa diễn ra từ mùng 1 tới mùng 3 tháng 3 âm lịch — theo truyền thuyết là ngày Bà giáng trần — và đó là lúc cả vùng đổ về. Nếu bạn muốn thấy tín ngưỡng thờ Mẫu đang sống chứ không phải một di tích đã nguội thì đây là ba ngày đáng canh; còn nếu bạn muốn yên tĩnh thì đây là ba ngày nên tránh. Am Chúa được Bộ Văn hoá – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử – văn hoá quốc gia năm 1999.

Về đường đi: Am Chúa nằm cách thành cổ Diên Khánh 5,6 km về phía bắc, tức xa hơn hẳn mọi di tích khác trong cụm Diên Khánh. Phải đi thêm một đoạn đường quê và leo một quãng dốc lên đền. Đi cả Am Chúa lẫn thành cổ trong một buổi sáng là vừa đủ; thêm chỗ thứ ba thì bắt đầu vội.